दिवाळी म्हणजे प्रकाशाचा, आनंदाचा आणि नात्यांच्या गोडव्याचा सण. अंगणात रांगोळी, दारात आकाशकंदील, घराघरात फराळाचा सुगंध आणि पणत्यांनी उजळलेली संध्याकाळ — हे चित्र प्रत्येक मराठी घराला परिचित आहे. यंदा मात्र अनेकांना प्रश्न पडलाय: वसुबारस कधी? लक्ष्मीपूजन कोणत्या दिवशी? अभ्यंगस्नान आणि लक्ष्मीपूजन एकाच दिवशी कसं येतं? या लेखात त्या सर्व प्रश्नांची उत्तरं, प्रत्येक दिवसाचं महत्त्व आणि परंपरा सोप्या भाषेत दिल्या आहेत. सर्व नाशिककर कुटुंबांना cidco sabhapati in nashik म्हणून कार्यरत असलेल्या बाळकृष्ण चंद्रभान शिरसाठ यांच्या वतीने दिवाळीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
दिवाळी २०२६ चं वेळापत्रक — एका नजरेत
दिवाळीची सुरुवात वसुबारसने होते, तर धनत्रयोदशी ते भाऊबीज हे पाच मुख्य दिवस मानले जातात; म्हणजे प्रत्यक्षात सहा दिवसांचा हा उत्सव असतो. यंदाच्या अपेक्षित तारखा:
| दिवस | तारीख आणि वार | तिथी | मुख्य परंपरा |
|---|---|---|---|
| वसुबारस (गोवत्स द्वादशी) | गुरुवार, ५ नोव्हेंबर | अश्विन कृष्ण द्वादशी | गाय-वासराचं पूजन |
| धनत्रयोदशी | शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर | अश्विन कृष्ण त्रयोदशी | धन्वंतरी पूजन, खरेदी, यमदीपदान |
| नरक चतुर्दशी | रविवार, ८ नोव्हेंबर (पहाटे) | अश्विन कृष्ण चतुर्दशी | अभ्यंगस्नान, दिवाळी पहाट |
| लक्ष्मीपूजन | रविवार, ८ नोव्हेंबर (संध्याकाळी) | अश्विन अमावस्या | लक्ष्मी-कुबेर पूजन, केरसुणी पूजन |
| बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा) | मंगळवार, १० नोव्हेंबर | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा | औक्षण, बळीराजाचं स्मरण, दिवाळसण |
| भाऊबीज (यमद्वितीया) | बुधवार, ११ नोव्हेंबर | कार्तिक शुक्ल द्वितीया | बहीण-भावाचं औक्षण |
टीप: यंदा तिथींच्या गणितानुसार नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन एकाच दिवशी, म्हणजे ८ नोव्हेंबरला येत आहेत. पंचांगानुसार तारखा आणि मुहूर्त एखाद्या दिवसाने बदलू शकतात; अचूक वेळेसाठी कालनिर्णय किंवा द्रिक पंचांग पाहा.
दिवाळीचे सहा दिवस — प्रत्येक दिवसाचं महत्त्व
१. वसुबारस (गोवत्स द्वादशी) — दिवाळीची सुरुवात
वसु म्हणजे धन आणि बारस म्हणजे द्वादशी. या दिवशी गाय आणि वासराचं पूजन करून कृतज्ञता व्यक्त केली जाते, कारण शेतकरी संस्कृतीत गाय समृद्धीचं प्रतीक मानली जाते. संध्याकाळी गाय-वासराला ओवाळून गोडाचा नैवेद्य दिला जातो. अनेक घरांत महिला या दिवशी मुलांच्या कल्याणासाठी उपवासही करतात. ही महाराष्ट्रातली खास परंपरा आहे; उत्तर भारतात दिवाळीची सुरुवात थेट धनत्रयोदशीपासून मानली जाते.
२. धनत्रयोदशी — धन्वंतरी आणि लक्ष्मीचं पूजन
समुद्रमंथनातून अमृतकलश घेऊन धन्वंतरी प्रकट झाले, अशी कथा आहे. आयुर्वेदाचे देव मानल्या जाणाऱ्या धन्वंतरींचं या दिवशी पूजन होतं; आरोग्य हेच खरं धन, हा या सणाचा संदेश आहे. सोनं-चांदी, भांडी किंवा नवीन वस्तू खरेदी करण्याची परंपरा असून व्यापारी बांधव धनपूजा करतात. संध्याकाळी दारात दिवा लावून यमदीपदान केलं जातं, कुटुंबावरील संकट टळावं अशी त्यामागची श्रद्धा आहे.
३. नरक चतुर्दशी — पहाटेचं अभ्यंगस्नान
श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध करून हजारो बंदिवानांची सुटका केली, ही या दिवसाची प्रमुख कथा आहे. वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचं प्रतीक म्हणून पहाटे सूर्योदयापूर्वी तेल आणि सुगंधी उटणं लावून अभ्यंगस्नान केलं जातं. स्नानानंतर कारीट (कडू फळ) पायाखाली फोडून नरकासुराच्या वधाचं प्रतीकात्मक स्मरण करण्याची परंपरा महाराष्ट्रात आहे. त्यानंतर नवे कपडे, दिवे आणि अनेक ठिकाणी रंगणारे ‘दिवाळी पहाट’ चे सुरेल कार्यक्रम यामुळे दिवसाची सुरुवात उत्साहात होते.
४. लक्ष्मीपूजन — दिवाळीचा मुख्य दिवस
अश्विन अमावस्येच्या संध्याकाळी, प्रदोषकाळात, लक्ष्मी, गणेश आणि कुबेर यांचं पूजन केलं जातं. महाराष्ट्रात या दिवशी केरसुणीचं (झाडूचं) पूजन करण्याची खास परंपरा आहे, कारण घरातली अस्वच्छता दूर करणारी ती ‘लक्ष्मी’ मानली जाते. व्यापारी बांधव नवीन वह्या-खात्यांचं पूजन करतात. पूजेसाठी साधारणतः लाह्या-बत्तासे, धणे-गूळ, फुलं, हळद-कुंकू, नाणी आणि दिवे लागतात. मुहूर्त सूर्यास्तानंतरच्या प्रदोषकाळात, साधारण संध्याकाळी ६ ते रात्री ८:३० दरम्यान असतो; अचूक वेळ पंचांगात पाहा.
५. बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा)
वामनावताराच्या कथेनुसार भगवान विष्णूंनी बळीराजाला पाताळात पाठवलं, पण वर्षातून एकदा भूतलावर येण्याची अनुमती दिली; म्हणून या दिवशी बळीराजाचं स्मरण केलं जातं. पाडव्याला पत्नी पतीला औक्षण करते आणि पती तिला भेटवस्तू देतो. नवविवाहित जावयाला सासुरवाडीत बोलावण्याचा ‘दिवाळसण’ही याच काळात साजरा होतो. महाराष्ट्रातील साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा अर्धा मुहूर्त मानला जातो.
६. भाऊबीज (यमद्वितीया)
यमराज आपली बहीण यमुनेकडे जेवायला गेला आणि तिने त्याला ओवाळलं, तेव्हा त्याने तिला वर दिला, अशी कथा आहे. या दिवशी बहीण भावाला औक्षण करते, भाऊ तिला ओवाळणी देतो आणि तिच्या रक्षणाचं वचन देतो. भाऊबीजेने दिवाळीचा समारोप होतो.
दिवाळीचं सांस्कृतिक महत्त्व
‘दीपावली’ म्हणजे दिव्यांची रांग. अंधारावर प्रकाशाचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाचा विजय हा तिचा मूळ संदेश आहे. या सणाच्या इतिहासाची आणि विविध प्रांतांतील परंपरांची सविस्तर माहिती विकिपीडियावरील Diwali लेखात मिळते. युनेस्कोनेही दीपावलीचा समावेश मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या यादीत केला आहे; याबद्दलची अधिकृत माहिती युनेस्कोच्या ICH संकेतस्थळावर पाहता येईल.
सुरक्षित दिवाळी — नाशिककरांसाठी महत्त्वाच्या सूचना
सणाच्या उत्साहात सुरक्षेकडे दुर्लक्ष होऊ नये. फटाके मोकळ्या जागी, मोठ्यांच्या देखरेखेखाली उडवा; सुती कपडे वापरा; जवळ पाण्याची बादली ठेवा. पणत्या पडदे, गॅलरी आणि कचऱ्यापासून दूर ठेवा आणि घराबाहेर जाताना गॅस व विद्युत उपकरणं बंद आहेत ना ते तपासा. आवाज आणि धुराचा त्रास ज्येष्ठ नागरिक, लहान बाळं व प्राण्यांना जास्त होतो, म्हणून कमी प्रदूषण करणारे फटाके निवडा.
एक Public Representative Nashik म्हणून आमची विनंती आहे की सणाचा आनंद सर्वांनी सुरक्षितपणे साजरा करावा. पथदिवे बंद असणं, कचरा साचणं, ड्रेनेज तुंबणं अशी कोणतीही नागरी अडचण असल्यास हेल्पलाईन वर कळवा; सणाच्या काळातील स्वच्छतेबाबत अधिकृत माहितीसाठी नाशिक महानगरपालिकेचं संकेतस्थळ पाहा.
| सेवा | क्रमांक |
|---|---|
| पोलीस / सर्व आपत्कालीन सेवा (एकच क्रमांक) | 112 |
| अग्निशमन | 101 |
| रुग्णवाहिका (महाराष्ट्र) | 108 |
| प्रभाग ३१ नागरी तक्रार हेल्पलाईन | 98500 98466 |
आग किंवा जीवितास धोका असल्यास आधी 112, 101 किंवा 108 वर संपर्क साधा. हेल्पलाईन रस्ते, ड्रेनेज, पथदिवे व कचरा यांसारख्या नागरी तक्रारींसाठी आहे.
अधिकृत व विश्वासार्ह स्रोत
- द्रिक पंचांग — तिथी व मुहूर्तासाठी
- कालनिर्णय — मराठी पंचांग
- विकिपीडिया — Diwali
- युनेस्को — अमूर्त सांस्कृतिक वारसा
- नाशिक महानगरपालिका
पंचांगानुसार तारखा बदलू शकतात. सर्वांना सुरक्षित आणि आनंदी दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
